دکتر احمد جلالی
سخنان رهبری را، در ملاقات با مردم قم، در مورد رعایت اصولی برای حفظ احترام صورت و محتوای مراسم عزاداری حضرت سیدالشهداء، كه سلام بر او باد، شنیدم. ایشان در سال های گذشته نیز در آستانه ماه محرم به دفعات در این باب تذكراتی داده بودند، اما متاسفانه همچنان شاهد ادامه بعضی بی توجهی ها و بی اصولی ها بوده ایم.
این بنده، از باب توسل و تبرك به پیشگاه آن امام شهید، می خواهد به سهم و فهم خود در باز كردن فقط یكی از مظاهر و وجوه تذكرات رهبری در خصوص مراسم ماه محرم مطالب كوتاهی تقدیم کند و چون ابعاد مردمی این مراسم بسیار گسترده است گفتنی بسیار است، فقط نكاتی پیرامون توجه بیشتر مسولان محترم صدا و سیما عرض می كند:
می دانیم كه صدا و سیما، به دلیل مخاطبان عام، علاوه بر وظیفه آگاهی بخشی، به طور غیر مستقیم در استاندارد سازی زبانی كه مردم بكار می برند نیز تاثیر دارد. مثلا بعضی اصطلاحات خاص كه در سریال های تفریحی بر زبان بازیگران جاری می شود، در سطح وسیعی در میان مردم و مخصوصا نوجوانان به سرعت كاربرد پیدا می كند. مشاركت همراه با اعتقاد مردم در گروه های سنی مختلف در مراسم عزاداری ماه محرم موجب می شود كه این تاثیر زبان بكار رفته در صدا و سیما مضاعف شود و در نتیجه دقت بیشتری را طلب می كند.
متاسفانه این سال ها زبان و ملودی ها و ریتم هائی كه در این مراسم بكار می رود و كم كم دارد جا هم می افتد، با آن زبان مودب و فاخر و در عین حال موثری كه در اشعار و نوحه های قدیم سنتی نمونه های برجسته ای از آن سراغ داریم فاصله گرفته و متاسفم كه بگویم انحطاط پیدا كرده است.
البته ممكن است گفته شود كه این موج به دلایل مختلف در مردم در می گیرد و وسایل صوتی مدرن هم در گسترش بی رویه آن كمك می كند و جلوی آن را نمی شود گرفت. عرض می
واضح است كه صدا و سیما نباید سلیقه روز مردم را تبعیت كند زیرا كار او هدایت و آموزش و جهت دهی مناسب به امور و نمادهای فرهنگی و معنوی است و زبان و ملودی و ریتم در این میان بسیار تاثیر گذار و جهت دهنده است.
كند، بر فرض كه چنین باشد، اما می توان به گسترش آن كمك نكرد و مهر صحت بر آن ننهاد. واضح است كه صدا و سیما نباید سلیقه روز مردم را تبعیت كند زیرا كار او هدایت و آموزش و جهت دهی مناسب به امور و نمادهای فرهنگی و معنوی است و زبان و ملودی و ریتم در این میان بسیار تاثیر گذار و جهت دهنده است.
نگاه كنید به استحكام و متانتی كه در زبان فاخر ترجیع بند معروف محتشم كاشانی در رثای ابا عبدالله بكار رفته كه میلونها ارادتمند او را در طول چند قرن به زانوی ادب رثاء نشانده و به اشك تعظیم كشانده و به سكر محبت رسانده است. « گویا عزای اشرف اولاد آدم است» .
بسیاری از ذاكران محترم امام كه در سنت گذشته ما مورد تكریم مردم بوده اند از دانش درستی در شعر و ادب و دستگاه های موسیقی ایرانی و ردیفهای آوازی مربوط برخوردار بوده اند و همین بوده است كه آنان را در كنار ذاكر امام بودن به حافظان میراث موسیقی سنتی ما هم بدل كرده است. انها به خوبی می دانستند كه در روایت كدام گوشه از داستان كربلا، كدام گوشه از كدام دستگاه موسیقی را بكار بگیرند، در كجا به اوج بروند و در كجا فرود بیایند و سپس چگونه و به كدام گوشه یا دستگاه دیگر منتقل شوند. در این هنرنمائی های شعری و موسیقائی هم تناسب و مقام ادب را رعایت می كردند و هم تاثیر معنوی بر روی شنونده را.
چون موسیقی دان نیستم نمی خواهم و نمی توانم بحثی دقیق و علمی در این باب مطرح كنم اما برای رسیدن به مقصودم در این نوشته كوتاه عرض می كنم – و امیدوارم اهل فن به سهو های بنده با اغماض بنگرند - كه بی حساب نبود كه قدمای ما مثلا زبان حال امام را اغلب در پایه شور می خواندند كه مشتقاتِ سازی و آوازی وسیعی دارد كه هركدام مناسب احوال خاصی است كه به تناسب آن احوال به ابوعطا، بیات ترك، افشاری، دشتی و كرد بیات كشانیده می شود و یا در چهره های دیگر داستان عاشورا در گوشه های سه گاه و چهارگاه و ماهور و همایون و باز در هركدام از اینها رعایت درآمد و اوج و فرود از وظایف یك ذاكر و یا تعزیه خوان ماهر و ورزیده بوده است.
«شور حسینی» و یا «حسینی» و واژه های بسیار دیگر از همین رو در واژگان موسیقی سنتی ما وارد شده، اوج «عراق» در افشاری یا بیات ترك یا ماهور روی حسابی انتخاب می شده و اینكه
اما متاسفانه این روزها در ایام محرم گاهی آنچه از بعضی بلندگوهای فراوان در كوچه و بازار - و بدتر از آن از پخش آنها از صدا و سیما – به عنوان عزاداری پخش می شود از جهت عدم تناسب با احترام مقام معنوی امام و یاران بزرگوار او آزار دهنده است. صداها و ریتم ها و ملودیها و اشعار و واژگانی بكار می رود و پخش می شود كه زیبنده چنین مقامی نیست
زبان حال حضرت زینب را مثلا در ابوعطا می خواندند و یا «ابوالفضل خوانی» در چهارگاه به وجود آمده كه حالتی حماسی و پر انرژی و كوبنده دارد همه متكی به حسابی بوده كه در سنت ما جای خود را تثبیت كرده است.
مرثیه سرا یا تعزیه خوان باید توجه می داشته كه مثلا فواصل ماهور كه اوج آن «دلكش» است كه به شور سر می كشد در كجای داستان باید مورد استفاده قرار گیرد و چه تاثیری دارد و یا مثلا آنكه صدای شش دانگ پرقدرتی نداشته هوس رفتن به «نهیب» و سخت تر از آن به «عاشورا وند» در ماهور را نمی كرده و یا مثلا می دانسته كه حزن احترام انگیزی كه در «همایون» نهفته است در كجای روایت عاشورا كاربرد دارد. پس تلفیقی از آشنائی تخصصی به كلام و شعر و موسیقی از لوازم موفقیت یك مرثیه خوان یا تعزیه خوان امام بوده است.
اما متاسفانه این روزها در ایام محرم گاهی آنچه از بعضی بلندگوهای فراوان در كوچه و بازار - و بدتر از آن از پخش آنها از صدا و سیما – به عنوان عزاداری پخش می شود از جهت عدم تناسب با احترام مقام معنوی امام و یاران بزرگوار او آزار دهنده است. صداها و ریتم ها و ملودی ها و اشعار و واژگانی بكار می رود و پخش می شود كه زیبنده چنین مقامی نیست.
ریتم ها و ملودی هائی كه برای منظورهای دیگری ساخته شده و در نوارها یا صدا و سیما با گوش مردم آشنا شده را می گیرند و شعر و كلام آن را عوض می كنند و به عبارات و اصطلاحات عامیانه لهجه تهرانی مرسوم در ابراز احساسات شخصی جوانانه می آمیزند و در مراسم سالار شهیدان و نور چشم رسول خدا پخش می كنند در حالی كه خاطره آن ملودی و ریتم به عنوان دیگری در ذهن شنونده ثبت شده كه هیج تناسبی با مقام امام ندارد و تداعی آن مخل و مخرب حال و هوای احترام به آن ساحت مقدس است.
انصاف بدهیم: پخش لحن های زاری آلودِ زبون و ضعف انگیز و یا عباراتی چون «قربون قد و بالات برم»، «فدای چشمات بشم» و نا مناسب تر از آن - كه حتی ذكر آنها را هم در این نوشته درست نمی دانم - كه در لابلای اشعار به عنوان مرثیه یا نوحه گنجانیده می شود كجا و شعر محتشم و ملودی ها و ضرب های جا افتاده در سنت ما بر روی آن كجا!؟ وقتی كه سرود:
روزی كه شد به نیزه سر آن بزرگوار خورشید سر برهنه بر آمد ز كوهسار
آن خیمه ای كه گیسوی حورش طناب بود شد سرنگون ز باد مخالف حباب وار
جمعی كه پاس حرمتشان داشت جبرئیل گشتند بی عماری و محمل شتر سوار
و یا ملودی و ریتم زیبا و پرهیجان این نوحه قدیمی شب عاشورا:
امشبی را شه دین در حرمش مهمان است
ظهر فردا بدنش زیر سم اسبان است
مكن ای صبح طلوع،
نفرمایند كه لازم است متناسب با مذاق نسل نو آثاری در این مراسم پخش شود. نه. لازم نیست، رسانه ملی، در استاندارد سازی های فرهنگی و زبانی، نمی باید پیرو آنها، كه می باید پیشرو آنها باشد، باید سطح سلیقه آنها را ارتقاء بدهد. ذائقه و مذاق نسل نو را باید درست ساخت و به استنانداردهای پائین و سخیف عادت نداد
مكن ای صبح طلوع
كه چكنواریان هم در سمفونی خودش در مورد حضرت رسول به زیبائی از آن استفاده كرده بود.
و یا كلام و ملودی و ریتم و ضرب آهنگ قدیمی : امشب حرم آل عبا آب ندارد . . . .
ترا به خدا انصاف است كه ملتی كه چنین سطحی از زبان محتشم را در مرثیه امام حسین در تاریخ مراسم و در گوش خود دارد، امروز این همه كلام های سست و سخیف سوار بر آن ملودی های غیر مرتبط با موضوع به خورد نسل جوان او داده شود؟ این روزها هم كه سینتسایزرها و كامپیوتر ها و دستگاههای صوتی امكان سر هم كردن و اجرا و تكثیر هر بنجلی را به نام هنر به كثیری از فرصت جویان بی هنر داده است. ممكن است نشود این روند را كاملا كنار زد اما لا اقل رسانه ملی با پخش قطعاتی از آنها در لابلای مراسم عاشورا به آنها رسمیت ندهد.
نفرمایند كه لازم است متناسب با مذاق نسل نو آثاری در این مراسم پخش شود. نه. لازم نیست، رسانه ملی، در استاندارد سازی های فرهنگی و زبانی، نمی باید پیرو آنها، كه می باید پیشرو آنها باشد، باید سطح سلیقه آنها را ارتقاء بدهد. ذائقه و مذاق نسل نو را باید درست ساخت و به استنانداردهای پائین و سخیف عادت نداد.
این مائیم، این رسانه هاست، این صدا و سیماست كه سطح توقع نسل نو را می سازد و شكل می دهد و هدایت می كند. نو آوری چیز خوبی است اما كار هركسی نیست و نباید تریبون عمومی كشور را در این امور به سلیقه های رایج نا متناسب سپرد. آن كه متصدی نو آوری و طرح های نو برای نسل جوان می شود حداقل می باید شعر و كلام و ادب و ریتم و موسیقی گذشته تاریخی ما را در باب عاشورا درست بداند و ریشه های ادبی و هنری و تاریخی آن را بشناسد و بعد بر آن پایه و متناسب با آن كار نو عرضه كند.
صدا و سیما كارهای خوب فراوان دارد ولی اشكالات هم فراوان دارد. كارهای خوبش كه معلوم، اما یكی از اشكالاتش این است كه می خواهد چند شبكه را در بیشتر ساعات شبانه روز در ایام محرم از برنامه های مخصوص عزاداری پر كند و در این راه افراط هم می كند و لذا نمی تواند دنبال تهیه این انبوه خوراك در سطح قابل قبولی برای این رسانه باشد.
عرض این بنده این است كه بهتر است برنامه های ویژه عاشورائی كمتری داشته باشید اما با كیفیت بالاتر كه هم برای احترام امام مناسب تر باشد و هم برای احترام رسانه ملی. مطمئنم كه فرهیختگان ارجمند اعضای شوراهای مربوط در صدا و سیما با عرض بنده موافقند و آنها هم گاهی خون دل می خورند ولی انبوه برنامه های ویژه و نیز میدان دادن به بعضی عوام زدگی های آگاهانه! گاهی كار را از دست آنها هم بیرون می برد.
