عدالتخانه -گروه تحلیل سیاسی دو حلقه اقتصاد و فرهنگ از دیرباز مورد توجه دولت های استعماری برای نفوذ و سلطه بر کشورهای جهان سوم بوده و هست. فرهنگ به عنوان ابزار و بستر ساز و اقتصاد به عنوان نتیجه غایی و هدف اصلی همزاد و همراه حرکت های سلطه طلبانه قرار می گیرند. همراهی این دو عامل با طراحی های دقیق و پیچیده نهادهای امنیتی استعماری فرآیند نفوذ و سلطه را در جهان سوم تشکیل می دهند.
در این سلسله مطالب خواهیم کوشید تا به بازخوانی حضور این دو عامل بخصوص اقتصاد در عرصه سلطه بپردازیم.
در روزهای پس از پایان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، میرحسین موسوی نخست وزیر وقت ایران درباره دوران پس از جنگ اظهار نظری دارد که قابل توجه است. موسوی با اشاره به توطئه های غرب در طول سال های جنگ و در گیر و دار انقلاب اسلامی و با نظر به سال ها دخالت های استعمار در ایران
نام روچیلد ها در کنار راکفلرهای امریکا به عنوان پیشگامان استخراج نفت در خاورمیانه و روسیه شهرت دارد و آنان از زمان انعقاد قرارداد دارسی به نفت ایران چشم داشته اند. این روچیلد ها بودند که نخستین بار با سرمایه خود امانوئل نوبل سوئدی و سه پسرش (روبرت،لودیک و آلفرد) را به استخراج نفت بادکوبه ترغیب کردند و بزرگترین کمپانی نفتی را در روسیه بنا نهادند. و بالاخره با سرمایه روچیلدها بود که یک یهودی انگلیسی به نام مارکوس سموئیل و یک هلندی به نام سر هنری دتردینگ کمپانی "رویال داچ شل" را تاسیس کردند
اعلام می کند که آنچه غرب نتوانست از طریق جنگ و رویارویی نظامی با ایران به آن دست یابد، امروز به دنبال آن است که از طریق بازسازی جنگ و حضور کمپانیهای بزرگ خود به آن برسد.(روز شمار سیاست خارجی جمهوری اسلامی- مرکز اسناد انقلاب اسلامی). اظهار نظر موسوی البته مسبوق به سابقه است.
سابقه دخالت های استعماری با حمایت شرکت های بزرگ چند ملیتی حتی به ایران محدود نمی شود. شرکت های نفتی یکی از نمونه های چنین دخالت گرانی هستند. کمپانیهای نفتی چون "رویال داچ شل" حتی از زمینه سازی و رهبری کودتا در مسیر اهداف خود رویگردان نبوده اند. به این فهرست می توان شرکت های بزرگ دیگر و مافیاهای اختاپوسی چند ملیتی ریز درشت را نیز اضافه کرد.
استاد عبدالله شهبازی در کتاب ظهور و سقوط حکومت پهلوی به گوشه ای از این سیستم های قدرتمند اشاره می کند. جالب این که در تحلیل شهبازی ارتباط ظریف و در عین حال پر دامنه ای میان مجموعه های اقتصادی این چنینی و سرویس های امنیتی فعال در ایران به خصوص اینتلیجنس سرویس مشاهده می شود. در کتاب ظهور و سقوط حکومت پهلوی که رویکردی به پشت پرده وقایع پس از انقلاب مشروطه و زمینه سازی روی کار آمدن پهلوی ها، تا انقلاب اسلامی ایران دارد؛ یک فصل به طور کامل به بازشناسی خانواده یهودی "روچیلد" اختصاص پیدا می کند. خانواده ای که در طی چند نسل به بزرگترین سرمایه داران اروپایی تبدیل شدند؛ به طوری که کارل مارکس درباره یکی از اعضای خاندان روچیلد گفت: چارلز روچیلد می تواند تمامی سلطنت اطریش را بخرد (ظهور و سقوط سلطنت پهلوی ج2 صفحه 99)
شهبازی در کتاب ظهور و سقوط در مورد چمبره خاندان یهودی روچیلد بر ذخایر نفتی جهان این گونه می نویسد:
نام روچیلد ها در کنار راکفلرهای امریکا به عنوان پیشگامان استخراج نفت در خاورمیانه و روسیه شهرت دارد و آنان از زمان انعقاد قرارداد دارسی به نفت ایران چشم داشته اند. این روچیلد ها بودند که نخستین بار با سرمایه خود امانوئل نوبل سوئدی و سه پسرش (روبرت،لودیک و آلفرد) را به استخراج نفت بادکوبه
اعقاب شرکت های چند ملیتی ارتباطات وسیعی با آژانس های اطلاعاتی غرب داشته اند. این ارتباط یک ارتباط دو سویه است. از طرفی چنین شرکت هایی به علت ارتباطات اقتصادی می توانستند پوششی برای ماموریت های امنیتی مامورین این آژانس ها بوده و امکان برقراری ارتباط با بسیاری از رجال مملکتی را ایجاد کنند و از سوی دیگر که معمولا اهمیت بیشتری پیدا می کرد، چنین آژانس هایی ابزار اصلی دستیابی چنین کمپانی هایی به منافع بیشتر بودند
ترغیب کردند و بزرگترین کمپانی نفتی را در روسیه بنا نهادند. و بالاخره با سرمایه روچیلدها بود که یک یهودی انگلیسی به نام مارکوس سموئیل و یک هلندی به نام سر هنری دتردینگ کمپانی "رویال داچ شل" را تاسیس کردند.
عبدالله شهبازی در ادامه درباره کمپانی شل توضیح می دهد که چگونه در رده بزرگترین کمپانی های جهان چون "استاندارد اویل" و "جنرال موتورز" امریکایی قرار گرفته و در سال 1965 بر یک هفتم نفت جهان و یک پنجم نفت خاورمیانه چنگ انداخته است. وی در ادامه اضافه می کند که روچیلدها به همراه خاندان آمریکایی مورگان بزرگترین سهامداران شرکت نفتی "شل" هستند.شرکت نفتی شل تنها یک نمونه از شبکه های اقتصادی – امنیتی جهان وطن است که پرونده ی قطوری در دخالت های خونین سیاسی و نظامی در کشورهای هدف استعمار گران دارند.
فراموش نکنیم که استعمار بریتانیا در قالب یک شرکت بزرگ اقتصادی با عنوان "کمپانی هند شرقی" سالها بر این کشور پهناور و غنی تسلط داشت و منابع آن را به تاراج می برد و البته این تنها به انگلستان منحصر نبود و بسیاری از کشورهای استعمار گر در حقیقت یا از طریق شرکت های بزرگ تجاری و اقتصادی – که از ثمرات شکل گیری سرمایه داری جدید در کشورهایشان بود- رهبری می شدند و یا این که به صورت مستقیم چنین شرکت هایی در قالب نیروهای استعماری در این کشورها فعال می شدند.
در کنار آنچه گفته شد، اعقاب شرکت های چند ملیتی ارتباطات وسیعی با آژانس های اطلاعاتی غرب داشته اند. این ارتباط یک ارتباط دو سویه است. از طرفی چنین شرکت هایی به علت ارتباطات اقتصادی می توانستند پوششی برای ماموریت های امنیتی مامورین این آژانس ها بوده و امکان برقراری ارتباط با بسیاری از رجال مملکتی را ایجاد کنند و از سوی دیگر که معمولا اهمیت بیشتری پیدا می کرد، چنین آژانس هایی ابزار اصلی
با این همه گاه این دو جریان به طور کامل در هم تلفیق شده و به صورت یک جریان خودنمایی می کنند. به عنوان مثال می توان به دخالت های مستقیم رویال داچ شل در آفریقا اشاره کرد.فعالیت های اقتصادی عناصر آژانس های اطلاعاتی غربی را می توان در همین دسته طبقه بندی کرد
دستیابی چنین کمپانی هایی به منافع بیشتر بودند. در این تعامل دو سویه منافع هر دو طرف تامین می شد. با این همه نباید از نظر دور داشت که تقریبا هیچ گاه منافع این دستگاهها دچار تعارض نمی شد. چرا که در حقیقت یکی از مهم ترین ماموریت های چنین آژانس های اطلاعاتی تامین منافع اقتصادی رجال کشورهای مطبوعشان – که این انگیزه موتور حرکت های استعماری و سلطه طلبانه بوده است- بوده و هست. به طور مثال می توان به کودتای نفتی امریکایی- انگلیسی 28 مرداد 1332 در ایران اشاره کرد. کودتایی که منتفعین آن را در جریان تشکیل کنسرسیوم شرکتهای نفتی آمریکا و انگلیس مشاهده کرد.
با این همه گاه این دو جریان به طور کامل در هم تلفیق شده و به صورت یک جریان خودنمایی می کنند. به عنوان مثال می توان به دخالت های مستقیم رویال داچ شل در آفریقا اشاره کرد.فعالیت های اقتصادی عناصر آژانس های اطلاعاتی غربی را می توان در همین دسته طبقه بندی کرد. حسین آبادیان در کتاب دو دهه واپسین سلطنت پهلوی به نقش رهبر شبکه ریپورتر ها در زمان پهلوی دوم اشاره می کند.شاهپور جی فرزند اردشیر جی رهبر این شبکه در سال های پس از کودتای 28 مرداد به عنوان نماینده کمپانی انحصاری کمپانی های اسلحه سازی انگلیسی در ایران مطرح می شود. وی چنان مورد حمایت این کمپانی ها قرار دارد که حتی تلاش های شاه برای حذف این واسطه به نتیجه نرسیده و مجبور می شود تا همه خریدهای نظامی خود را از طریق این عنصر اطلاعاتی آمریکایی- انگلیسی پی گیری کند.
